بازنمایی تصویر ملی ایران در اندیشکدههای آسیای میانه و قفقاز در دوران پساجنگ
کارشناس گروه افکارسنجی و ویژند ملی مرکز بررسیهای راهبردی روابط فرهنگی، در یادداشت سیاستی به بررسی بازنمایی تصویر ملی ایران در اندیشکدههای آسیای میانه و قفقاز در دوران پساجنگ پرداخته است.
به گزارش مرکز بررسیهای راهبردی روابط فرهنگی، علیرضا شمسایی، کارشناس گروه افکارسنجی و ویژند ملی مرکز بررسیهای راهبردی روابط فرهنگی، یادداشت سیاستی با عنوان «بازنمایی تصویر ملی ایران در اندیشکدههای آسیای میانه و قفقاز در دوران پساجنگ» به رشته تحریر درآورده است.
خلاصهای از این یادداشت سیاستی را از نظر میگذرانید.
این یادداشت با هدف بررسی نحوه بازنمایی تصویر ایران در اندیشکدههای آسیای میانه و قفقاز جنوبی پس از تحولات سال ۲۰۲۶ تدوین شده است. نویسنده با طرح این پرسش که اندیشکدههای منطقه چه تصویری از ایران ارائه میکنند، تلاش کرده است از طریق بررسی ۲۰ اندیشکده مهم در کشورهای قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان، الگوهای فکری و تحلیلی رایج درباره جایگاه ایران را شناسایی کند. این مراکز بر اساس میزان اثرگذاری در سیاستپژوهی، ارتباط با نهادهای تصمیمگیر، فعالیت مستمر در حوزه مسائل منطقهای و تنوع رویکردهای تحلیلی انتخاب شدهاند.
در مقدمه مقاله تأکید شده است که منطقه آسیای میانه و قفقاز جنوبی همواره یکی از عرصههای مهم تحولات ژئوپلیتیکی بوده و رویدادهای سال ۲۰۲۶ موجب شده است معادلات امنیتی، اقتصادی و ترانزیتی این حوزه بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
از نگاه نویسنده، اندیشکدههای منطقه نقش مهمی در شکلدهی به برداشت نخبگان و تصمیمگیران از جایگاه ایران دارند و به همین دلیل رصد و تحلیل دیدگاههای آنان از اهمیت راهبردی برخوردار است.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که بسیاری از اندیشکدههای منطقه همچنان ایران را یکی از بازیگران مهم در معادلات امنیتی، اقتصادی و ترانزیتی اوراسیا میدانند. در بخش مربوط به قزاقستان، برخی مراکز پژوهشی ایران را یکی از عوامل مؤثر در حفظ ثبات دریای خزر و توازن منطقهای معرفی کردهاند.
مؤسسه مطالعات استراتژیک قزاقستان، ایران را یکی از پایههای نظم سنتی خزر دانسته و هشدار داده است که کاهش نقش ایران میتواند پیامدهایی برای ثبات منطقه داشته باشد. همچنین برخی نهادهای پژوهشی این کشور بر اهمیت همکاریهای مرتبط با امنیت خزر و مدیریت چالشهای مشترک تأکید کردهاند.
در ازبکستان نیز شماری از مراکز مطالعاتی، ایران را حلقهای مهم در اتصال آسیای میانه به آبهای آزاد و بازارهای بزرگ منطقه ارزیابی کردهاند. در این دیدگاهها، مسیرهای ترانزیتی ایران از جمله چابهار بهعنوان یکی از کوتاهترین و کارآمدترین مسیرهای دسترسی به اقیانوس هند معرفی شده است. برخی اندیشکدههای ازبکستانی نیز نقش ایران را در ایجاد پیوندهای اقتصادی و لجستیکی میان کشورهای منطقه و بازارهای گسترده جنوب آسیا برجسته کردهاند.
در ارمنستان، یافتههای مقاله نشان میدهد که ایران از جایگاهی ویژه برخوردار است. بنیاد مطالعاتی استراتژیک ارمنستان، ایران را یکی از عناصر مهم در حفظ تعادل ژئوپلیتیکی منطقه توصیف کرده و بر اهمیت ارتباطات اقتصادی و ترانزیتی با ایران تأکید دارد. همچنین در برخی مراکز پژوهشی ارمنستان، ایران بهعنوان بازیگری مؤثر در حفظ ثبات منطقهای و توسعه همکاریهای منطقهای مورد توجه قرار گرفته است.
در تاجیکستان نیز اشتراکات تاریخی، فرهنگی و زبانی میان دو کشور جایگاه مهمی در تحلیلها دارد. مرکز مطالعات استراتژیک ریاست جمهوری تاجیکستان از ایران بهعنوان کشوری دارای پیوندهای تمدنی و فرهنگی عمیق با تاجیکستان یاد کرده و بر اهمیت همکاریهای منطقهای و امنیتی تأکید کرده است. نویسنده همچنین اشاره میکند که در میان کشورهای مورد بررسی، تاجیکستان بیش از دیگران به ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی روابط با ایران توجه نشان داده است.
بخش دیگری از مقاله به تحلیل جریانهای فکری موجود در اندیشکدههای منطقه اختصاص دارد. بر اساس این بررسی، بسیاری از مراکز پژوهشی آسیای میانه رویکردی عملگرایانه دارند و ایران را بازیگری مهم در حوزههای انرژی، ترانزیت، امنیت مرزی و همکاریهای منطقهای میدانند. در برخی ارزیابیها نیز بر ضرورت حفظ همکاری با ایران در چارچوب سازمانهای منطقهای و سازوکارهای چندجانبه تأکید شده است.
در جمعبندی نهایی، مقاله بر اهمیت شناخت دقیق فضای فکری و نخبگانی کشورهای همسایه تأکید میکند و رصد مستمر اندیشکدههای منطقه را برای سیاست خارجی ایران ضروری میداند. نویسنده معتقد است تقویت همکاریهای اقتصادی، ترانزیتی، فرهنگی و علمی با کشورهای آسیای میانه و قفقاز جنوبی، میتواند زمینهساز گسترش تعاملات منطقهای شود.
همچنین توسعه ارتباطات میان اندیشکدهها، افزایش تبادلات علمی و پژوهشی، استفاده از ظرفیتهای فرهنگی مشترک و تقویت پروژههای مشترک اقتصادی از جمله راهکارهایی است که در نتیجهگیری مقاله مورد توجه قرار گرفته است.
متن کامل یادداشت را اینجا بخوانید.
